مراجعه آنان قرار مىگرفتند . « 1 » البته در اين دوره ، شيعيان در مسائل فقهى و عموم معارف اسلامى به امامان معصوم عليهم السّلام و پيشوايان اهل‌بيت مراجعه مىكردند ؛ از اين‌رو فقه و اجتهاد به‌معناى مصطلح امروزى آن مطرح نبود . ولى بعد از پايان گرفتن دوران صحابه ، تعدادى از تابعين به سبب بروز مسائل تازهء فقهى ، به كاوش در فقه پرداختند و عنوان فقيه بر آنان اطلاق شد . از جمله آنها « فقهاى هفت گانه » مدينه‌اند . « 2 » وضع فقه ميان شيعيان وضع فقه در ميان شيعه ، به سبب حضور معصوم فرق مىكرد و اجتهاد آن‌گونه كه در ميان اهل‌سنت مطرح بوده ، در ميان شيعيان گسترش نداشته است . به‌طور كلى مىتوان گفت فقه شيعه در دوران حضور امامان معصوم عليهم السّلام ، تا پايان غيبت صغرى در دوره تفريع و زمينه‌سازى براى اجتهاد بوده است . « 3 » باوجود معصوم و باز بودن باب علم و در دسترس

--> ( 1 ) . همان ، ص 279 و 285 . ( 2 ) . ابن سعد گفته است : كسانىكه در مدينه محل مراجعهء مسائل دينى مردم بودند و سخن آنان مورد اعتماد بود ، عبارتند از : سعيد بن مسيّب ، ابو بكر بن عبد الرحمن ، عروة بن زبير ، عبيد الله بن عبد الله بن عتبة ، قاسم بن محمد ، خارجة بن زيد و سليمان بن سيار . ( همان ، ص 293 ) . ( 3 ) . آيت اللّه ابراهيم جنّاتى معتقد است فقه شيعه از آغاز اسلام تا دورهء حاضر 8 دوره را سپرى كرده است : دوره نخست : دورهء پيدايش مبادى اجتهاد كه از هجرت پيامبر به مدينه تا سال 11 هجرى بوده است . دوره دوم : دورهء تمهيد و زمينه‌سازى به كارگيرى اجتهاد كه از درگذشت پيامبر تا پايان غيبت صغرى است . دوره سوم : دورهء تدوين قواعد اصولى و عناصر مشترك اجتهادى كه از زمان ابن ابى عقيل ( م 329 ) ، تا زمان شيخ طوسى ( م 460 ) ادامه يافته است . دوره چهارم : دورهء به كارگيرى عناصر مشترك اجتهاد در منابع كه از زمان شيخ طوسى شروع شده و تا دورهء نواده او ابن ادريس ( م 598 ه ) ادامه داشته است . دوره پنجم : دورهء گسترش استدلال مسائل اجتهادى كه از زمان ابن ادريس تا زمان وحيد بهبهانى ( م 1205 ه ) بوده است . دوره ششم : دورهء تكامل اجتهاد كه از زمان وحيد بهبهانى تا زمان شيخ انصارى ( م 1281 ه ) بوده است . دوره هفتم : دورهء ژرف‌انديشى در بحث‌هاى اجتهادى كه از زمان شيخ انصارى تا دورهء امام خمينى قدّس سرّه بوده است . دوره هشتم : دورهء كليت كاربرد اجتهاد با شيوه نوين آن‌كه آغازگر آن امام خمينى قدّس سرّه بوده است . ( ادوار اجتهاد ، سازمان انتشارات كيهان ، چ اول ، 1372 ، از فصل دوم به بعد . )